Kriter | SEVR ANTLAŞMASI | LOZAN ANTLAŞMASI |
|---|---|---|
İmza Tarihi | 10 Ağustos 1920 | 24 Temmuz 1923 |
İmza Yeri | Paris (Sèvres) | Lozan (İsviçre) |
Taraflar | Osmanlı Devleti (Damat Ferit Paşa) – İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan vb.) | Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti (İsmet İnönü) – İtilaf Devletleri (aynı devletler + ABD gözlemci) |
Hukuki Durum | Hiçbir zaman yürürlüğe girmedi (TBMM tanımadı, Osmanlı Meclisi onaylamadı) | Tamamen yürürlüğe girdi (TBMM 23 Ağustos 1923’te onayladı) |
Tarihsel Bağlam | I. Dünya Savaşı sonrası Osmanlı’nın tam yenilgisi kabul edildi. Mondros Mütarekesi’nden 22 ay sonra. | Kurtuluş Savaşı’nın zaferi sonrası. Mudanya Mütarekesi’nden 9 ay sonra. |
Temel Amaç | Osmanlı’yı parçalayıp yok etmek, İtilaf’ın emperyal paylaşımını resmileştirmek | Yeni Türk devletinin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü uluslararası alanda tescil ettirmek |
Konu | SEVR | LOZAN | Yorum |
|---|---|---|---|
Toprak ve Sınırlar | • Anadolu’nun %70’i Osmanlı’dan koparılıyordu. • Doğu Anadolu → Ermenistan (Wilson Prensipleri) • Batı Anadolu → Yunanistan (İzmir, Aydın, Manisa, Bursa) • Güney Anadolu → Fransa (Adana, Mersin, Antep, Urfa), İtalya (Antalya, Konya) • Trakya → Yunanistan • Boğazlar → Uluslararası komisyon | • Misak-ı Milli büyük ölçüde gerçekleşti. • Doğu sınırı → 1921 Kars-Antlaşması ile sabit (Ermenistan talebi reddedildi). • Batı sınırı → Meriç nehri (Edirne Türkiye’de). • Güney sınırı → Musul hariç (Irak’a bırakıldı, 1926 Ankara Antlaşması). • Boğazlar → Türk egemenliğinde, silahsızlandırılmış bölge + uluslararası komisyon (1936 Montreux ile düzeltildi). | Sevr’de Anadolu fiilen işgal edilecekti. Lozan’da tam egemenlik sağlandı (Musul kaybı hariç). |
Azınlıklar ve Nüfus Mübadelesi | • Rum, Ermeni, Yahudi azınlıklara ayrıcalıklı statü. • Patrikhane siyasi yetkilerle donatıldı. • Kürtler için özerklik vaadi (Madde 62-64). | • Nüfus mübadelesi (1,5 milyon Rum – 500 bin Türk). • Azınlıklara eşit vatandaşlık (Madde 37-45). • Patrikhane sadece dini yetkiye indirgendi. • Kürtler için hiçbir ayrıcalık yok. | Sevr etnik bölünmeyi teşvik ediyordu. Lozan ulus-devlet modelini pekiştirdi. |
Kapitülasyonlar | Devam + genişletildi (ticaret, gümrük, yargı). | Tamamen kaldırıldı (Madde 28). | Lozan’ın ekonomik bağımsızlık zaferi. |
Askeri Kısıtlamalar | • Ordu 15 bin kişiyle sınırlı. • Donanma 7 gambot + 6 torpidobot. • Uçak, tank, ağır top yasak. • Jandarma bile İtilaf subaylarınca denetlenecek. | • Tam egemen ordu (zorunlu askerlik, istediği silah). • Sadece Boğazlar bölgesi silahsızlandırıldı (1936’da düzeltildi). | Sevr’de savunmasız devlet, Lozan’da tam egemen ordu. |
Ekonomik ve Mali Hükümler | • Düyun-u Umumiye devam + yeni borçlar. • Maden, demiryolu, liman imtiyazları İtilaf şirketlerine. • Osmanlı bütçesi İtilaf denetiminde. | • Düyun-u Umumiye kaldırıldı (1933’te son ödeme). • Gümrük bağımsızlığı. • Borçlar Osmanlı borçlarının %62’si Türkiye’ye (1928 Paris Protokolü). | Sevr sömürge ekonomisi, Lozan bağımsız ekonomi yolunu açtı. |
Boğazlar | • Tam uluslararası kontrol (silahsızlandırılmış, İtilaf donanmaları serbest). • Türk bayrağı yasak. | • Türk bayrağı dalgalanır. • Sınırlı silahsızlandırma. • Ticaret gemileri serbest, savaş gemileri kota (1936 Montreux ile Türk kontrolü). | Lozan kısmi egemenlik, Montreux ile tam egemenlik. |
Musul Sorunu | — (İngiliz mandası Irak’a bırakılmış) | Çözümsüz kaldı → 1926 Ankara Antlaşması ile Irak’a bırakıldı, petrol geliri %10 pay (25 yıl). | Lozan’ın tek toprak kaybı. |
Tarih | Olay |
|---|---|
30 Ekim 1918 | Mondros Mütarekesi → Osmanlı ordusu terhis, İtilaf işgalleri başlar. |
15 Mayıs 1919 | Yunan işgali (İzmir) → Kuva-yi Milliye direnişi. |
22 Haziran 1919 | Amasya Tamimi → Milli Mücadele resmileşir. |
4-11 Eylül 1919 | Sivas Kongresi → Misak-ı Milli kabul edilir. |
23 Nisan 1920 | TBMM açılır → Sevr’i tanımaz. |
10 Ağustos 1920 | Sevr imzalanır → Damat Ferit Paşa. |
Ağustos 1920 – Eylül 1922 | Kurtuluş Savaşı: İnönü, Sakarya, Büyük Taarruz (30 Ağustos 1922). |
11 Ekim 1922 | Mudanya Mütarekesi → İşgaller biter. |
1 Kasım 1922 | Saltanatın kaldırılması → Lozan’a “Türkiye” olarak gidilir. |
20 Kasım 1922 – 24 Temmuz 1923 | Lozan Konferansı → İsmet İnönü başkanlığında. |
Kriter | Sevr | Lozan |
|---|---|---|
Türkiye’de kalan toprak | ~ 200.000 km² (Anadolu’nun %30’u) | ~ 780.000 km² (bugünkü Türkiye) |
Asker sayısı | 15.000 | Sınırsız (1930’larda 500.000+) |
Kapitülasyon | Var + genişletildi | Yok |
Boğazlar egemenliği | Sıfır | Kısmi (1936’da tam) |
Azınlık statüsü | Ayrıcalıklı + özerklik | Eşit vatandaş |
Ekonomik bağımsızlık | Yok (Düyun-u Umumiye) | Var (gümrük, borç taksiti) |
KENDİ GÖRÜŞÜM
- Sevr bir “ölüm fermanı”ydı; Lozan ise “doğum belgesi”.
Sevr, Osmanlı’yı siyasi, askeri, ekonomik ve kültürel olarak yok etme projesiydi. Anadolu’da 7 ayrı devlet (Ermenistan, Kürdistan, Yunan, Fransız, İtalyan mandaları, Boğazlar Komisyonu) kurulması planlanıyordu. Bu, İngiliz-Fransız emperyalizminin doruk noktasıydı.- Lozan, “tam zafer” değil ama “gerçekçi bir zafer”.
- Musul kaybı stratejik hataydı (petrol + Kürt faktörü).
- Boğazlar tam egemenlik 1936’ya ertelendi.
- Borç taksiti (Osmanlı borçlarının %62’si) 1954’e kadar sürdü.
Ama bunlar savaşın yorgunluğu ve İngiliz donanmasının Karadeniz’de beklemesi düşünüldüğünde kabul edilebilir uzlaşmalardı.- En büyük kazanç: Ulus-devlet modeli.
Sevr etnik mozaik dayatıyordu. Lozan Türk ulus-devletini kurumsallaştırdı. Nüfus mübadelesi acıydı ama iç barışı sağladı. Bugün Türkiye’de etnik çatışma riski düşükse, bu Lozan’ın net sınırlar ve eşit vatandaşlık ilkesindendir.- Lozan’ın “gizli maddeleri” efsanesi.
Hiçbir 100 yıllık gizli madde yok. Bütün metin 1923’ten beri TBMM arşivlerinde açık. Bu iddia, milliyetçi tatminsizliğin ürünü.- Güncel relevance:
- Kıbrıs, Ege, Musul tartışmaları Lozan’ın eksikliklerini değil, sonraki politikaların başarısızlığını gösterir.
- Montreux (1936) Lozan’ın eksik kalan Boğazlar maddesini tamamlayan ikinci zaferdi
